ŻÓŁKIEW (za czasów sowieckich - Nestorow) 
to istna perełka wybudowana przez włoskich 
architektów okresu renesansu. Jej fundatorem 
był hetman Stanisław Żółkiewski. Pod koniec 
XVII w. Żółkiew była jednym z najładniejszych 
miast Rzeczypospolitej. Miasto budowano na 
planie siedmioboku wyznaczonego murem z 
zachowanymi częściowo po stronie północnej 
basztami i bramami. Od południowego zachodu
 do murów miejskich przylegał zamek, który 
należał do najwspanialszych na całej Rusi 
Halickiej. Powstał równocześnie z miastem w 
końcu XVI w. Tę królewską rezydencję stanowił 
czteroskrzydłowy gmach, budowany z 
kamienia i cegły, z basztami w narożach. W tym
 wspaniałym obiekcie przez wiele powojennych 
lat mieściły się koszary wojskowe. Przed 
zamkiem rozciągał się prostokątny rynek, przy 
którym stanął kościół parafialny pw. Św. 
Wawrzyńca Męczennika.

 

 

 

Kolegiatę pw. Św. Wawrzyńca Męczennika ufundował hetman 
wielki koronny Stanisław Żółkiewski. Kościół stanął przy północno - 
zachodniej pierzei rynku, na sztucznym nasypie, jak głosi tradycja 
usypanym przez jeńców tatarskich i tureckich. Żona hetmana 
Regina i jej córka Zofia bogato wyposażyły kościół. W 1640 r. było 
w nim 7 ołtarzy i bogata biblioteka. Wielkim kolatorem był również 
król Jan III Sobieski; z jego to funduszy odnowiono świątynie po 
wielkim pożarze miasta w 1690 r. W latach 1900-1908 w świątyni 
złożono szczątki hetmana Żółkiewskiego i członków jego rodziny. 
Okres drugiej wojny przetrwała Kolegiata w stosunkowo dobrym 
stanie. W lipcu 1946 r. kościół został zamknięty. Świątynia 
użytkowana jako muzeum i magazyn, po blisko czterdziestu latach 
uległa poważnej dewastacji. Jej wyposażenie w znacznej części 
zostało rozproszone lub wręcz bestialsko zniszczone. Część 
obrazów i portretów udało się przenieść do Lwowskiej Galerii 
Obrazów, część została po prostu rozkradziona. Ołtarze i rzeźby 
zostały zdemolowane. Wreszcie w 1989r. przywrócono 
zniszczonemu zabytkowi funkcję kościoła.

W obrębie murów miejskich, na północ od fary, pobudowano zespół klasztorny i cerkiew 
Bazylianów.  Na wschód od cerkwi mocą przywileju Jana III wystawiono synagogę.  W 
pobliżu znajduje się zespół klasztorny i kościół oo. dominikanów.

Kościół i klasztor oo. Dominikanów ufundowała Teofila z Daniłowiczów Sobieska - 
wnuczka hetmana Stanisława Żółkiewskiego i matka króla Jana III Sobieskiego. Świątynia   
ta pełni funkcję mauzoleum rodziny Sobieskich.    Po wojnie w kościele umieszczono 
magazyn żywności, a w sąsiednim klasztorze częściowo spalonym - urzędy miejskie i 
obwodowe. W 1994 r. świątynię przejęli grekokatolicy.